Lempuyangan, Stasiun Sepur Sepisanan ing Ngayogyakarta
Anyar Katon, Flash - Posted by admin on July 5, 2012

Stasiun Lempuyangan jaman saiki, yen dina libur utawa Minggu sok kanggo papan momong bocah kang pengin nonton sepur langsir
Sepur utawa kereta api mujudake sawijine alat transportasi massal sing klebu murah meriah. Sepur wis ana ing tanah Jawa wiwit taun 1864-an utawa sabakdane perang Diponegoro. Pemerintah kolonial Walanda anggone duwe krenteg mbangun dalan utawa jaringan rel sepur komplit sak stasiune sisan ing pulo Jawa pancen nduweni petungan ekonomis lan strategis yaiku kanggo luwih nggampangake anggone ngawasi keraton Ngayogyakarta kang dianggep mbebayani tumrap pemerintah kolonial Walanda sarta nggampangake anggone ngangkut serdadu serdadu kumpeni saka beteng-beteng utawa markas tentara Walanda menyang dhaerah-dhaerah konflik menawa sawayah-wayah dibutuhake kanggo nyirep dredah (pemberontakan) sarta kanggo ngusung asil wulu wetune bumi saka dhaerah-dhaerah menyang pelabuhan utawa menyang Gubernumen ing Semarang lan Batavia (saiki Jakarta).
Sabakdane perang Diponegoro, Gubernur Jawa Lor ing Semarang (Gouveneus van Java’s Noor-Ooskust), van der Wijk, usul marang pemerintah Kerajaaan Walanda ing Nederland supaya gawe dalan sepur saka Semarang, Ambarawa, Magelang, terus tekan Ngayogyakarta. Penjaluke Van Der Wijk kuwi disarujuki dening Raja Willhem II saka kerajaan Walanda, kanthi paring dhawuh marang Menteri Urusan Jajahan, Mr. Stelijes kanthi layang kekancingan (koninklijk besleit) Nomer 270 tanggal kaping 20 Mei 1842 kang isine mutusake arep mbangun gawe dalan sepur kang sepisanan saka kutha Semarang tekan Ngayogyakarta nanging kudu ngliwati Ungaran, Bawen lan Salatiga.
Surat kang pungkasan iki sekawit ditulak dening perusahaan sepur swasta alias NIS ((Nederlansche Indische Spoorweg Maatschappie), jalaran miturut petungane, kejaba jalur kuwi ngliwati pegunungan sing ateges mbutuhake wragad kang ora sethithik, uga jalaran jalur iku ora bisa kanggo ngangkut asil wulu wetune bumi ing antarane Surakarta lan Ngayogyakarta. Wusanane pemerintah Walanda ngalah lan NIS diwenehi kebebasan milih jalur dalan sepur sing dikarepake, kanthi cathetan NIS kudu tetep nggawekake dalan sepur tumuju pos Willhem I, minangka markase militer kompeni ing Ambarawa.
Tanggal 7 Juni 1864, ing desa Kemijen – Semarang diadani upacara pasang rel sepisanan dening Baron Sloet van Beerle. Rel sepur sepisanan kuwi saka Kemijen (uga ana kang ngarani stasiun Tawang Semarang), mangidul ngetan tekan stasiun sepur Tawang ing desa Tanggung, Kecamatan Tanggungharjo, Kabupaten Grobogan Kedungjati kang dawane watara 30 km. Tanggal 10 Agustus 1867, rampung lan diresmekake kanggo liwat sepur kang sepisanan saka Semarang menyang Tanggung.

Stasiun Lempuyangan disawang saka jembatan layang
Ing tanggal 19 Agustus 1867, Pemerintah Kerajaan Walanda menehi gaweyan marang NIS masang dalan sepur (rel) teruse kang tumuju Ambarawa, Magelang terus menyang Ngayogyakarta. Dene ana ing Ngayogyakarta kang kapiji kanggo ngedegake Stasiun sepur kang sepisanan yakuwi ana tlatah Tegal Lempuyangan.
Desa Lempuyangan kang dipilih, jalaran ana ing trantaman tatananing kutha kang diripta dening Kompeni Walanda. Gandheng tlatah Loji Gedhe (beteng Vredeburg) lan Loji cilik wis dirasa sumpeg kurang bawera. Mula kompeni Walanda banjur gawe ada-ada papan anyar kang sabanjure kawentar kanthi jeneng Kotabaru. Kanggo nyedhakake calon papan panggonane bangsa Walanda karo stasiun Sepur, mula stasiun sepur ing Ngayogyakarta didegake ana sakidule Kotabaru, yakuwi ana tlatah desa Tegal Lempuyangan.
Ing kawitane taun 1872, anggone masang rel dalan sepur tumuju Ngayogyakarta, sarta anggone ngedegake Stasiun Sepur Lempuyangan wis rampung Tanggal 2 Maret 1872 banjur diadani upacara kepyakan (peresmian) Stasiun Sepur Lempuyangan kang sepisanan ing wewengkon kutha Ngayogyakarta.
Papane Stasiun Lempuyangan iki ana ing sisih lor. Rikala semana Stasiun Lempuyangan kang saiki isih regeng kuwi durung paja-paja dibangun. Saka stasiun Lempuyangan mangulon terus menggok mengalor mandheg Stasiun Mlati- Kutu-Beran-Sleman nglumpati kreteg Kali Krasak mengalor ngliwati Muntilan, Blabag terus bablas tekan Magelang. Stasiun Lempuyangan kang sepisanan iki saiki tetep isih digunakake kanggo ngunggah lan ngedhunake penumpang utawa barang.
Stasiun Tugu
Kanggo nyambung antarane kutha Batavia karo kutha Surabaya liwat jalur Kidul, Pemerintah Kolonial Walanda uga gawe dalan rel sepur kang liwat kutha Ngayogyakarta – Surakarta – Madiun ngetan tekan Surabaya, Rikala semana kang jumeneng nata Sri Sultan HB VIII. Gandheng adoh lete lan dawa dalane, kang dipasrahi nggawe dalan sepur mau yaiku jawatan sepur duweke pemerintah Walanda yaiku Straats Spoorwagen kang kawentar kanthi cekakan Sepur SS.
Stasiun sepur ing kutha Ngayogyakarta kang dibangun dening jawatan sepur SS papane ana sacedhake dalan Tugu (iring kidul kulon Tugu). Sabanjure tekan saiki kawentar kanthi aran Stasiun Tugu Ngayogyakarta.
Stasiun Tugu Ngayogyakarta dikepyakake kanthi mangsa tanggal 12 Mei 1887. Wektu semana rel dalan sepur kang mangulon lagi tekan Cilacap. Sakbadane gawe dalan sepur tekan Cilacap sempurna, nuli gawe dalan sepur anyar wiwit saka stasiun Kroya mengalor liwat Purwokerto terus Cirebon, mangulon tekan Batavia. Dene saka stasiun Ngayogyakarta kang ngetan liwat Surakarta, Madiun bablas tekan Surabaya.
Jaman biyen, sadurunge Indonesia merdika, ing tanah Jawa wis ana sepur gedhe kang lumaku ing wayah bengi saka Batavia tumuju Surabaya ngliwati Ngayogyakarta. Sepur sing mlaku wanci bengi jurusan Batavia – Surabaya iku mandheg tekan Stasiun Tugu Ngayogyakarta watara tabuh 11.00 bengi (23.00) saben dinane.
Jaman saiki para warga kang arep padha lelungan nitih sepur saka Stasiun Tugu utawa para warga kang padha mapag tamu kang teka, bisa mriksani lan maos seratan kang mapan ana saka-saka wesi wewangunan peron iring lor utawa sisih kidul Stasiun Tugu kang surasane L.J Enthoven & Co Hage 1885. Tulisan mau mengku teges nuduhake yen saka-saka wesi peron Stasiun Tugu digawe dening pabrik L.J Enthoven & Co Hage kang dumunung ing Den Haq negara Walanda rikala taun 1886. Dalan sepur ing wewengkon tanah Jawa tinemu ing sajroning ramalan Jayabaya : Yen tanah Jawa wis sabuk wesi, wong jawa gari separo, Landa-China gari sajodho”.
Sepur Boemel

Tilas stasiun sepur truthuk ing Dongkelan
Sepur gedhe kuwi duweke jawatan pemerintah Walanda kang aran Straat Spoorwagen Maatschappie (SS). Gandheng lumakune kanggo dalan adoh lan suwe sarta rikat lumakune, kayata saka Ngayogyakarta tekan Batavia, Ngayogyakarta menyang Surabaya, mula lokomotip utawa ndhas-ndahsane sepur ukurane uga gedhe. Rodhane DD utawa CC, tegese rodha papat utawa telu, sambung dadi siji, ukurane rel sepur dawa-dawa, ananging supaya bisa kanggo liwat banter anngone masang jejer radha ciyut. Sepur Truthuk utawa sepur Boemel yakuwi sepur sing mandheg saben tekan stasiun. Lumakune sepur truthuk iku ora banter. Biyasane kanggo tetumpakan bakul pasar, cah sekolah, pegawe lan liya-liyane. Regane karcis mung murah.
Sepur truthuk utawa sepur boemel yakuwi sepur sing ndhas-ndhasane utawa lokomotipe ukuran cilik. Rodhane BB yaiku rodha loro gandheng dadi siji, ukurane rel rada cendhak. Ananging supaya ora gampang nggoling, mapane jejer rel rele rada amba ketimbang sepur gedhe. Sepur truthuk utawa sepur kluthuk iki diupakara dening NIS.
Sepur Boemel NIS ing Ngayogyakarta kejaba kang ngalor tumuju Magelang, uga ana kang mangidul tumuju tlatah Ngayogyakarta iring sisih kidul. Kayata saka Stasiun Tugu mangidul liwat stasiun Ngabean (saiki wis dadi Taman Parkir) utawa stasiun Suryabrantan menggok mengetan Stasiun Timuran – Stasiun Basen (Kotagede) – terus mangidul tekan stasiun Barongan – stasiun Pundong – lan stasiun Bambanglipuro.
Stasiun cilik
Kawiwitan saka Stasiun Tugu – Ngabean (Suryabrantan) terus mangidul tekan Dongkelan (saiki mung kari wewangunane ing ngarep PASTY – Pasar Satwa & Tanaman Yogyakarta) – Winanga (saka Stasiun Winanga ing dusun Glondong iki ana sing menggok ngulon tumuju Pabrik Gula Madukismo). Dene kang terus mangidul saka Winanga – Cepit-Bantul-Palbapan-Srandakan – Brosot (mlebu wewengkon Kulonprogo) lan Sewugalur.
Sepur Boemel kang mangkate saka Stasiun Lempuyangan mangulon- Tugu-Kutu- Mlati-Beran (saka stasiun Beran ana kang menggok mangulon tumuju Stasiun Cebongan). Dene kang terus mengalor tumuju Sleman-Medari-Tempel- terus mlebu tlatah Muntilan-Magelang.
Dene mangetan saka Stasiun Lempuyangan-Maguwa-Kalasan (saka Kalasan ana sing menggok ngidul tumuju Tanjungtirta). Dene sing terus mangetan saka Kalasan-Bogem-Prambanan bablas nyang Klaten.
Kuciwane rel dalan sepur Boemel kang ana tlatah Ngayogyakarta sabakdane taun 1970-an wis ilang kabeh, sebageyan isih ana nanging racake wis padha kependhem ing lemah. Ing jaman saiki mung ana perusahaan siji sing kajibah ngurusi thek-kliwere sepur yaiku PT Kereta Api Indonesia kang klebu minangka salah sijine Badan Usaha Milik Negara (BUMN)
Kanggo nglancarake lumakune sepur, wiwit taun 2000, pemerintah yasa rel dalan sepur rong jalur karan rel sepur double track. Ing pangangkah kanggo nyuda sepur simpangan saengga luwih efisien. Rel double track iki sing siji kanggo sepur sing lumaku ngulon lan sing siji kanggo sepur sing lumaku ngetan. Saka Stasiun Tugu Ngayogyakarta mangetan tekan Surakarta, rel sepur doble track wis rampung. Semono uga sing tumuju Kutoarjo. (Isti Nugroho).

