Piwelinge Jaka Tarub Amrih Kahananing Praja Manggih Kamulyan

Sendhang kamulyan

Sendhang kamulyan

Ing wewengkon Kulonprogo Propinsi Daerah Istimewa Yogyakarta akeh tinemu sendhang. Salah sijine yaiku Sendhang Kamulyan ing Dhusun Taruban Kidul Sentolo. Seka dalan gedhe Ngayog­yakarta Purworejo adohe watara 5 kilon­an. Arahe ngidul. Andadekake mulya tedhak turune Jaka Tarub.

Dununge sendhang kapernah ing saki­dul dalan tengah dhusun sing misahke dhu­sun Taruban Lor karo Taruban Kidul. Tinengeran wit Giyanti sarta pager bata mubeng werna biru. Wangune prasaja. Ambane watara 9 x 9 meter pesagi. Lawang mlebu sendhang ana ing sisih kidul. Kawangun cara kori nganggo payon cakrik semar tinandhu.

Sumbere banyu sendhang Kamulyan

Sumbere banyu sendhang Kamulyan

Sendhange pinageran tembok bata rata karo lemah. Posisine rada nyerong ngidul ngulon. Ing sangarep sendhang tinemu watu legok rong panggonan.

“Sendhang punika winastan sendhang Kamulyan awit andadosaken tedhak tu­runipun Jaka Tarub sami manggih kamul­yan. Dene legokan wonten ing sangajeng sendhang punika kacariyos tapak tilas dhengkulipun Jaka Tarub nalika mendhet toya kangge sesuci” mangkono pratelane Bandiyono (65) warga Taruban Kidul sing omahe kapernah sakidul sendhang.

Dening warga Taruban, sendhang Kamulyan kasebut uga diarani sendhang Mur Gedhe. Dinggo mbedakake karo sen­dhang Mur Cilik sing dumunung saknjaban pager. Kapernah sisih Kidule. Uga pinage­ran tembok bata mubeng. Ambane wata­ra 2 X2 m2. Temboke uga digawe padha. Pager tembok kasebut kabangun ing taun 1970-an dening salah sijine piyayi sing kabul pinuwunane sawise ngunjukake ritual ana ing sendhang kono.

Tapak tilas dhengkule Jaka Tarub

Tapak tilas dhengkule Jaka Tarub

“Manawi jaman rumiyin pageripun ta­tanan lempengan sela pethak mubeng, ing­gilipun meh sami kalihan inggilipun pa­ger ingkang enggal. Lawangipun mlebet inggih saking kidul,” Bandiyono nerangake.

Sing dianyarke ora mung pagere tem­bok thok. Ing njeron pager katambahan kamar padusan ing sisih kulon sumbere banyu sendhang. Diperang dadi rong ru­wa­ngan. Siji kamar padusan lanang, sijine kamar padusan wadon.

“Saderengipun dipun damel kamar pa­dusan, warga mriki kakung estri me­nawi adus taksih dados setunggal ing ngajeng sendhang rame-rame,” ujare Bandiyono.

Papan tinemune bayi Den Bagus Kemis

Papan tinemune bayi Den Bagus Kemis

Mula jaman biyen yen wanci esuk utawa sore kahanane sendhang katon rame, kaya pasar tiban. Apamaneh jaman semana warga durung padha duwe su­mur. Mula uga dinggo nyukupi kabu­tuhan padinan. Kaya ta umbah-umbah sarta omben-omben. Mung wae jaman saikine iline banyu wis akeh kurange. Ananging isih dinggo adus dening warga.

“Kula nggih pun gadhah sumur, na­nging manawi sonten bakda saking sabin, lajeng adus wonten mriki, toyane niku karaos benten kaliyan toya griya, ning boten ngertos napa sabab musababipun karaos benten,” imbuhe Bandiyono.

Nalika PS sanja ing papan kono wanci awan dina Senen Legi, ing cedhak sen­dhang katon ana sesaji werna papat diselehake ing ngisor wit linemekan su­wekan godhong gedhang. Sing loro rupa kembang mawar abang putih sarta kanthil, sing siji suruh karo mbako. Siji meneh dupa.

Bandiyono- Sendhang mriki dipun wastani sendhang Kamulyan

Bandiyono- Sendhang mriki dipun wastani sendhang Kamulyan

“Sesaji niku ingkang ngasta tiyang saking Magelang, rawuh parak enjing kala wau,” Bandiyono njlentrehake.

Piyayi Magelang kuwi mau teka ing kono karo kancane cacah telu. Dinggo nyatake dhawuh sing katampa nalika samadi ing omahe. Dheweke kadhawuh­an nggoleki paran dununge Sendhang Jaka Tarub. Amarga bisa dadi sarana nggayuh kamulyan. Maune olehe ngira dumunung ing Grobogan Purwodadi. Bareng takon karo piyayi linuwih, diparingi weruh yen sendhang Jaka Tarub kuwi dununge ing Taruban Sentolo. Olehe mara ngepasi dina Senen Legi.

“Sowan dinten Senen Lagi niku mboten biyasa, awit kathah-kathahipun malem Selasa Kliwon, Jumuah Kliwon punapa Jumuah Legi, manawi badhe napak tilas lelampahanipun Jaka Tarub prayogi sowan dinten Kemis Paing, dinten punika nalika sisihanipun eyang Kerta­yudha manggihaken bayi ingkang lajeng kaparingan asma Den Bagus Kemis,” imbuhe Bandiyono.

Cungkup pasareyan Jaka Tarub

Cungkup pasareyan Jaka Tarub

Bab lelakone Bagus Kemis, Bandiyono nerangke mangkene: kacarita wis sawa­tara wektu Eyang Kertayudha sajrone mbangun bale wisma karo sisihane ora enggal-enggal diparingi momongan. Sakehe cara wis katempuh amrih bisane enggal-enggal duwe momongan. Kayata golek tetuwuhan sing bisa dinggo sarana nglancarake tumuruning wiji sarta ndedonga kunjuk ing Gusti.

Durung nganti pinaringan momongan, Eyang Kertayudha ndhisiki tilar donya. Andadeke tambah sedhih sisihane. Nuju sawijining dina yaiku dina Kemis Paing wanci esuk, kaya padatane, sisihane Eyang Kertayudha menyang sawah. Dumadakan ing tengah dalan keprungu ana swara tangise si jabang bayi. Ing batin takon, sekirane swara kuwi mau swara bayi temenanan, apa mung merga kelanture pamikir saking kepingine duwe momongan ya?

Pasareyane Jaka Tarub

Pasareyane Jaka Tarub

Dheweke neruske laku. Ananging swara kuwi mau tansah ngosik ati. Apa maneh nalika lakune tekan Kidul dusun, swara tangise si jabang bayi keprungu luwih seru. Merga penasaran, dheweke banjur goleki paran dununge swara. Babar pisan ora nyana yen swara kuwi mau asal seka bayi temenanan sing gumlethak ing ngisor wit wungu, gine­dhong selendang lurik werna ireng. Iba sepira bungahe. Dheweke banjur gage-gage mulih menyang omahe.

Saking kepingin olehe ngerti kahanane si jabang bayi, bareng tekan ngomah gedhonge terus dibukak. Dheweke gage-gage njupuk kain karo banyu pasadyane masak ing dhapur. Awake si jabang bayi banjur dilap nganggo banyu. Atine tam­bah bungah nalika meruhi pranyata si jabang bayi katon bagus rupa sarta kaya-kaya awake sumunar ing cahya. Merga rupane bagus sarta tinemu ing dina Kemis Paing, mula si jabang bayi banjur dije­nengi Bagus Kemis.

 Jaka Tarub lagi nggegodha Nawangwulan

Jaka Tarub lagi nggegodha Nawangwulan

“Papan anggenipun nemokaken ka­per­nah sisih leripun sendhang, ingkang dipun pageri nika lho mas, sangandhap wit wungu,” ujare Bandiyono karo nudingi papan patilasan sing dumunung neng sisih lor dalan dusun.

Kacarita bareng Bagus Kemis diwasa banjur salin jeneng Jaka Tarub. Nganggo jeneng mangkono awit seneng taruban nganggo godhong gebang sing akeh tu­wuh ing cedhak omahe. Merga wis di­wasa karo mboke dikon golek jodho. Ananging durung gelem. Saben dina anane mung nenulup ing wana.

Ndilalah nuju sawajining dina nalika nulup weruh ana wanodya cacah pitu nembe adus ing sendhang. Kaendahaning sesawangan mahanani tuwuhe kabiraen. Jaka Tarub banjur njupuk salah siji age­m­ane wanodya sing nembe adus. Saram­punge adus wanodya kuwi mau njupuk agemane dhewe-dhewe banjur padha mabur ing awang-awang.

Kari siji sing ora bisa mabur. Meruhi kahanan kaya mangkono Jaka Tarub ban­jur mlaku nyedhaki. Cekake carita banjur kagarwa. Wanodya kuwi mau asmane Dewi Nawangwulan. Peputra siji nama Dewi Nawangsih. Ing wuri Nawangsih kapudhut garwa Bondan Kejawan putra Sinuhun Brawijaya Majapahit sing jaman cilikan dititipke Buyut Masahar.

Kacarita sawise tilar donya Jaka Tarub sinare ing pasareyan Taruban lor. Tine­ngeran wit sambi. Dinggo mulyake asma­ne, dening warga Taruban pasareyane dicungkup. Sarta bakda panen ing sen­dhang kamulyan ginelar acara Merti Dusun. Nganggo karameyan Tayuban sarta ringgit wacucal njupuk lakon Sri Boyong.

Ndilalah kersane Gusti Allah nalika omong-omongan karo Bandiyono, katon ana wong lanang ngadeg ing sacedhake sendhang. Nganggo clana ireng, ngliga, klambine disampirke ing pundhak. Sarta nganggo iket werna ireng. Nalika disu­wuni priksa sapa sejatine. Ngandika menawa dheweke kuwi Jaka Tarub. Ma­lahan karsa nitip weling marang masya­rakat Indonesia, mangkene:

“Ngger, amrih kahananing praja manggih kamulyan, prayoga nganake wilujengan ing sendhang kamulyan kene, becik maneh yen sinengguh nganggo nanggap wayang.” ***

Mpu Keris Jiwodiharjo Banyusumurup Imogiri

Mpu Keris Jiwodiharjo Banyusumurup Imogiri

Anyar Katon, Flash, Kebatinan | Posted by | November 14, 2014

Keris dhapur Nagasasra, regane Rp 4,5 yuta Padukuhan Banyusumurup Girirejo Imogiri Bantul kawentar karana anane pengrajin keris. Asil kr

Sapepake

Ajaran Toleransi ing Kakawin Sutasoma

Ajaran Toleransi ing Kakawin Sutasoma

Anyar Katon, Kebatinan | Posted by | October 20, 2014

Kitab Sutasoma Kabudayan Jawa darbe jagad ka­su­sastran kang endah kahanane. Ka­cathet mahewu-hewu pustaka Jawa mijil, lan ora sithik

Sapepake

Jaman Kala Gupita Merbawani Kala Sudra

Anyar Katon, Kebatinan | Posted by | August 22, 2014

Ana ing Kitab Seksi Sejarah Kuna Jilid I Penerbit Depdikbud Direktorat Sejarah dan Ni­lai Tradisional kaca 103 dirembug bab ra­malan ...

Sapepake

Jangkahe Jangka Jayabaya (2)

Anyar Katon, Kebatinan | Posted by | August 8, 2014

Dhalang Sejati Pranatagama   Ana ing Layang Jangka Jayabaya Praniwakya kang ngemot Wecane tanah Jawa dicritakake kahanane Jaman i

Sapepake

Page 1 of 41234