Miyak Misteri “Mantra” ing Pustaka Kuna (1)

Pustaka kuna iku mujudake dokumen budaya kang isine kebak dening bahan (data) lan katrangan ngenani pemikiran, pangrasa, lan mane­ka kawruh, saka sawijining kelompok sosial budaya tinamtu. Pustaka kuna uga dadi saweneh peranganing kabudayan kang caket kalawan kahanan panguripan sosial kemasyarakatan kang nglairake lan nyengkuyung marang babare nas­kah-naskah kuna kasebut. Saka iku, sa­weneh pustaka (buku, kitab, naskah, cathetan, teks, dokumen, lsp) sanajan katon lungset nanging banget narik ka­wigaten, luwih-luwih tumrap para pane­liti kabudayan.

Artefak minangka peninggalan seja­rah (wujud bangunan candhi, kraton, patirtan, lll) bisa ninggalake tabet nge­nani lu­huring kabudayan lawas, nanging durung bisa aweh informasi kang cukup becik ngenani kahanan sosial budaya masya­rakat jaman kawuri ing wektu ku­wi. Sa­bab babagan iku mung bisa dima­ngerteni kanthi luwih jero liwat pening­galan seja­rah sing wujud naskah. Sri Sultan Ha­meng­ku Buwana (HB) X ngandhar­ake ba­bagan kasebut ing sawijining se­minar budaya ing Jakarta, kang ngrem­bug bab naskah-naskah kuna ing Nus­ wantara, watara wektu kepungkur.

Ing seminar kasebut Sri Sultan HB X sesorah babagan miyak “Misteri mantra ing pustaka kuna Kraton” (Misteri Mantra Dalam Naskah-Naskah Keraton). Sri Sultan ngendika yen kagungan pangga­yuh murih naskah-naskah lawas kang ana ing kapustakan Kraton Ngayogya­kar­ta iku bisa kababar lan bisa dima­ngerteni sakehing masyarakat. Saka iku kasuwun murih asile parembugan iki bisa kabiwara, saengga bisa dimangerteni kanthi luwih tumajem dening masyara­kat, sarta dadi saweneh kaskayaning kabudayan bangsa Indonesia.

Miturut Sri Sultan HB X, ing jero Kra­ton Ngayogyakarta iku akeh sumimpen naskah pustaka kuna wujud kawruh, pi­wulang, utawa pitutur luhur para leluhur. Naskah-naskah kasebut kasimpen mi­nang­ka pusaka, kayata katelah babad, se­rat, sastra, suluk, lan liya-liyane. “Ba­bad” umume nyaritakake bab sejarah kraton, nanging ing makna historis-kro­nologis “Babad” iku dudu sejarah na­nging piranti wujud pitutur luhur kang kebak wewarah sarta pepeling. Ewadene “serat”, iku wujud piwulang utawa crita pewayangan, mligine crita Mahabarata lan Ramayana. Mungguh “suluk” mba­bar ajaran moral, bab “Sesambungan antarane kawula kalawan Gusti”, lll.

Ajaran Jawa-Hindhu nelakake, ma­nung­sa bisa sesambungan (nyawiji) ka­lawan Pangeran (Hyang, Dewa) lamun manungsa iku sawijining pendheta, raja, utawa pujangga. Sawise agama Islam rumasuk ing Tanah Jawa, muncul kitab “suluk” (seloka) kang isine wujud piwu­lang sarta tuntunan bab “Manunggaling Kawula kalawan Gusti”. Kitab iki nga­jarake yen manungsa iku bisa sesambu­ngan langsung karo Gusti Allah tanpa lelantaran sawiji apa. Dadi ajaran iki mu­judake pengaji-aji marang pribadine manungsa (individu) kang banget dhuwur.

Ing jaman kabudayan Islam kasebut, uga akeh muncul naskah-naskah kang isine ngemot “mantra” kanthi corak mi­tologi Islam, kayata Kitab Ambiya Jawi, Serat Anggit Kidung Berdonga, Se­rat Puji, lll. Buku-buku kasebut sumim­pen ing kapustakan Kraton Ngayogya­karta. Kajaba iku, uga lair naskah jinis “sastra piwulang”, kayata Serat Niti­sru­ti, Serat Nitipraja, lan Serat Se­waka. Kitab telu kasebut isine akeh mbabar pituduh ing bab “tatacara nga­wula marang raja” sarta bab “tatacara marentah”. Bentuk “metrum” (warna-warna gurit macapat) uga muncul ing naskah-naskah “Sejarah” kayata Babad Giyanti, Babad Pakepung, Babad Prayut, lll.

Ing jaman kasebut uga muncul karya futuristic sing duwe pemikiran maju, ing saweneh pethikan kaya sing kaserat ing Babad Giyanti, nalika Pangeran Mangkubumi nglakoni lampah gerilya ing kawasan Kedu lan Kabanaran nate ngen­dika prasaja, “Satuhune Sri Nara­pati Mangunahnya Brangti Wijayanti”. Pangandikan iku ing semu nggambarake rasa prihatine Pangeran Mangkubumi, lamun anane kultur Barat (politik kolo­nialisme Belanda) kang nyengkerem Tanah Jawa, iku bakal mahanani raja-raja ing Tanah Jawa padha ketaman ing branta sarta lemes lungkrah tanpa daya.

Kahanan iki kudu diadhepi kanthi “wijayanti”, murih bisa unggul lan muncul dadi pamenang. Mula, murih “puwarane sung awerdi, gagat-gagat wijayanti” (bisa dadi pemenang), raja (pemimpin) kudu karsa nuladha marang sikep tulus tanpa pamrih. Saengga bisa mapag ma­rang sumringahe dina sesuk kang “lak­sana biru nirmala.”

Pratelan kasebut kaya-kaya ana keco­cogan sejarah karo kahanan ing jaman saiki. Nalika kita ngadhepi marang ante­man bantere ombak globalisasi, bab iki ngudokake kita samegta siaga tata-tata nikelake kuwalitas ing sadhengah “aspek kehidupan”. Uga kudu tansah eling lan waspada ngadhepi mawarna-warna go­dha rencana lan pacoban ing jaman Kala Tidha kang dikepung dening kahanan sing sarwa tidha-tidha, kebak rasa su­melang, mamang, ragu-ragu, sarta “ke­ti­dak pastian” iki.

 

“Mantra” Miturut Konsepsi Hindhu

“Mantra” iku saka tembung “man” (pi­kiran), lan “tra” (piranti). Dadi “mantra” tegese, “alat saka pikiran”. Pangerten “mantra” miturut Mantra Yoga yaiku “Mantrams are words, phrases, or syllables, which are chanted thoughtfully and with growing attention” (Mantra iku pangucapan, ungkapan, utawa tetembu­ngan kang sacara tumemen ditembang­ake kanthi wola-wali sarta kebak kon­sentrasi/khusyuk). Sultan HB X ngan­dharake, “mantra” iku saweneh idiom (tem­bung-tembung mirunggan) kang uga duweni makna-makna mirunggan. Malah uga nyimpen kekuwatan gedhe sing terkadang angel ditampa nganggo akal sehat.

Miturut konsepsi agama Hindu, “mantra” iku wujuding tetembungan kang dipercaya minangka “wahyu” kang ditampa dening manungsa pinilih kang dadi “alat sesambungan mirunggan” karo para Dewa (Hyang). Mula ora nggu­munake manawa “mantra” banget di­anggep keramat, ora sadhengah pa­wongan kepareng ngucapake sadurunge “pemah mewinten” (disucekake sacara ritual). “Mantra” uga ora antuk diucapake ing papan-papan kang ora pantes.

Ing basa Latin ana tembung “alpha” lan “omega”. “Alpha” tegese “awal”, lan “omega” “tegese akhir”. Ing agama Hindu, tembung loro mau disingkat dadi tembung “OM” (purwa lan wasana) kang asale saka tembung “AUM” utawa “Kar­sane Pangeran” (semangat Sabda Allah) kang nyipta, nglesatarekake, lan ngelih (mentransformasikan) saka mantra Hindu “Asato Ma Sat Gamayo” sing tegese “Katuntuna aku saka pangangen-angen tumuju marang kasunyatan” (Bim­binglah aku dari dunia maya ke dunia nyata).

“AUM” dumadi saka telung aksara yaiku “A,U,M”. Akasara “A” mujudake simbuling Dewa Brahma, nalika nyipta alam semesta. Jare, nalika ngucap “A” iku, bentuke tutuk (cangkem, mulut) wiwit binuka. Dene aksara “U” iku dadi simbuling Dewa Wisnu, yaiku nalika mangejawantah ngupakara lan ngayomi jagad raya. Nalika ngucap “U”, lambene dipanjangake maju kaya dene sikep ngayomi barang kang ana ing bagean njero mulut. Dene aksara “M” dadi sim­buling Dewa Siwa kang mangejawantah mulihake sakabehing prakara menyang asal-usule. Nalika ngucapake “M”, lambe ketutup rapet, kayadene bali marang mulabukane sadurunge binuka.

Sawise mlebune agama Islam, “man­tra” tetep dikenal ing jagad mistik Jawa. Mung istilah-istilah bae sing beda. Umpamane banjur kaaranan aji-aji (ma­teg aji), jampi (jopa-japu), wirid (dzikir, donga), lsp, kaya kang ana ing Kitab Mujarobat, lll. Satemene istilah-istilah kasebut tetep ngandhut maksud kang padha, yaiku katujokake marang Dzat kang dipercaya nyimpen tuah, keku­wa­tan utawa kabegjan tinamtu. Gayutane karo penganggone tembung “OM” iki, ing “mantra-mantra” kanthi nafas Islam umume banjur diganti mawa ukara “Bis­millahirrohmanirrokhim”, kang hakekate padha.

 

“Mantra” Ing Lingkungan

Kraton Ngayogyakarta

“Muhammad kang mengku rasa”, mangkono unine saweneh ukara ing “rajah tolak bala” (wujud mantra kaligrafis) kang kaweca ing Bangsal Kencana Kraton Ngayogyakarta. Ing kene dadi cetha, manawa bab pengerten lan caking mantra iku ora mung diucapake utawa ditem­bangake, nanging bisa uga “dimantrak­ake” ing maneka medium, kaya ta sing kaweca ing peranganing bangunan (di­se­but rajah). “Mantra tinulis” ing lingku­ngan Kraton Ngayogyakarta iku akeh sumebar lan kaselip (pating tlesep) ing warna-warna kitab kayata kakawin, prim­bon, babad, serat, lll, kang racake migunakake basa (aksara) Jawa lan Arab Pegon.

“Mantra” uga akeh kang wis rumaket (built-in) ing sawarnaning barang-ba­rang pusaka kayata gangsa, kereta, serat (kayata babad, kakawin, primbon, lll), langen bedhaya (kayata bedhaya Se­mang), sesajen lan ubarampe (kayata ing upacara Gunungan Sekaten lan La­buhan), lll. Sabab babaring “mantra” ka­sebut wis katur kagawa dening lakuning sejarah bab penggawene (utawa tine­mune) barang pusaka kasebut.

Miturut Sultan HB X, “mantra” awale wujud pandonga kang sipate mirunggan lan vertikal-spiritual, sabab “mantra” (ing pemahaman agama Hindhu) dipercaya minangka “wahyu” sarta wis ngrembaka ing samubarang lir kang sifate horizontal-kultural. Mula, ing bab iki, “mantra” bisa mujudake media defensive utawa agresif, yaiku dadi sarana ulah kanura­gan kanggo njaga diri pribadi (defensif) utawa kanggo laku “guna-guna” (agre­sif). Dadi “mantra” bisa ngandhut ancas becik (positif) utawa ala (negatif).

Tuladhane, barang pusaka wujud soca (ali-ali) asma “Kumbang Ali-Ali”. Pusaka kasebut kurang dimangerteni masyarakat umum. Wujude prasaja nanging ngandhut “nilai historis” kang dhuwur. Soca kasebut nate diagem Pa­ngeran Mangkubumi nalika mesu raga lan olah kebatinan ing Kali Pepe (Sura­karta). Carane banget prasaja, cincin di­lepas lan diuncalake ing tengah benga­wan, sabanjure Pangeran Mangkubumi nyilem ing njero banyu, ngupadi ali-ali kasebut nganti ketemu.

Geneya Pangeran Mangkubumi re­men gladhen nyilem ing Kali Pepe? La­mun digatekake tetela bab iki ngandhut piwulang jero. Kali (banyu) iku mujudake sumber panguripan kanggo kabeh makhluk kang urip ing alam donya. Tirta (banyu) ing paham Jawa digathukake marang ‘rasa”, kanthi mangkono sate­mene Pangeran Mangkubumi nyilem ing Kali Pepe iku nindakake “olah rasa” kang­go nemokake sumber panguripan sejati kang ora liya iya Kang Murbeng Dumadi minangka “Sumber Panguripan Adiko­drati.”

Mungguh bab jeneng Kali Pepe. Tem­bung “pepe” iku werdine pawongan kang manggon ing papan panas kanthi dise­ngaja nantang marang sunaring srenge­nge. Bab iku mujudake simbul marang kekarepan kang kuwat kanggo “mane­ges” ngupadi Allah kang sejati. “Nggoleki ali-ali ing tengah kali” iku dadi pralampita marang samegtane sawijining pawong­an (pemimpin) kang lagi ngadhepi paco­ban sarta lagi golek (mbentuk) kekuwa­tan. Sacara wadhag, bab iku uga ngiras pantes minangka mbentuk raga.

Tatalaku nyilem suwe kanggo ngu­padi saweneh barang, iku kudu diayahi kanthi megeng napas, kosentrasi, nutup “babahan hawa sanga”, ancase murih bisa nemokake soca kang mujudake tan­dha pengiket antarane manungsa kala­wan Gusti Kang Maha Kawasa. “Iketan bathin” iki perlu dijaga, sabab ing paham Jawa, aksara kapisan “Ha” iku ngandhut makna : “Hananira wahananing Hyang” (tegese, “anane manungsa iku satemene mujudake gegambaraning Allah priba­di”). Saka iku manungsa wajib njaga ci­trane Gusti Allah kang mapan ing badhan kuwadhaging manungsa iku dhewe.

Natkala nindakake laku kasebut Pa­ngeran Mangkubumi selugune lagi nyoba “nyilem” marang substansi (watak sate­mene) saka makna pitutur luhur kaya sing kamot ing kidhung lawas, kang uni­ne: Urip iku pindha pesate warastra saka gandewa kang pinenthang. Lamun mle­set lesane bakal mbilaeni.”

(Ana Candhake)

 

Ngupadi Urip Becik Sarta Selaras Karo Alam Sawegung

Ngupadi Urip Becik Sarta Selaras Karo Alam Sawegung

Anyar Katon, Flash, Kebatinan | Posted by | May 26, 2015

Raja Marnakkok Naipospos menehi restu marang saweneh Ibu Saliyane ing Pulo Jawa, tradhisi budaya spiritual sing lelandhesan marang keari

Sapepake

Piwelinge Jaka Tarub Amrih Kahananing Praja Manggih Kamulyan

Piwelinge Jaka Tarub Amrih Kahananing Praja Manggih Kamulyan

Anyar Katon, Kebatinan | Posted by | January 20, 2015

Sendhang kamulyan Ing wewengkon Kulonprogo Propinsi Daerah Istimewa Yogyakarta akeh tinemu sendhang. Salah sijine yaiku Sendhang Kamulya

Sapepake

Mpu Keris Jiwodiharjo Banyusumurup Imogiri

Mpu Keris Jiwodiharjo Banyusumurup Imogiri

Anyar Katon, Flash, Kebatinan | Posted by | November 14, 2014

Keris dhapur Nagasasra, regane Rp 4,5 yuta Padukuhan Banyusumurup Girirejo Imogiri Bantul kawentar karana anane pengrajin keris. Asil kr

Sapepake

Ajaran Toleransi ing Kakawin Sutasoma

Ajaran Toleransi ing Kakawin Sutasoma

Anyar Katon, Kebatinan | Posted by | October 20, 2014

Kitab Sutasoma Kabudayan Jawa darbe jagad ka­su­sastran kang endah kahanane. Ka­cathet mahewu-hewu pustaka Jawa mijil, lan ora sithik

Sapepake

Page 1 of 512345