Kapitayan Jawa Marang Lelembut (2):

Wit Waringin Dianggep Papane Arwah Lelembut

Dewa Yama (Bathara Yamadipati)

Dewa Yama (Bathara Yamadipati)

Wit waringin (wishing tree, Inggris. Wenshboom, Belanda), dianggep papane arwah leluhur (kakek moyang) utawa omahe dhayang sing mbaureksa. Wit Waringin uga disebut bodhi (Ficus Religiosa), mer­ga ing ngisor wit iki Pangeran Siddharta tampa wahyu sarta manjelma dadi Bud­dha. Uga katelah kalpataru utawa kalpa­wreksa (kalpa: kekarepan, wreksa: taru, wit). Werdine, wit sing kuwawa aweh ke­karepan marang manungsa. Gambare ka­petha ing relief tembok Candhi Pram­banan Yogyakarta.

Wit inggas dianggep minangka papane lelembut sing duwe watak ala lan seneng gawe papa cintrakaning manung­sa. Hawa kang ana ing wit inggas lan sa­kiwa-tengene karasa yen kurang sehat lan ngemu wisa. Mungguh Wit randhu­alas (wilde kapokboom, Belanda) lan jangkang, uga dianggep wit papane lelembut watak ala, kayata dhemit lan gen­druwo. Apa maneh yen wit kasebut thu­kule ing tengah kuburan.

Dene wit timaha dianggep minangka papane kekuwatan gaib lan lelembut sing watake becik. Watange katon mawa bin­tik-bintik utawa garis-garis ireng meng­kilap, becik kanggo gawe warangka keris utawa teken, kautamane duwe kekuwa­tan mirunggan kanggo ngreksa wisma. Mungguh kayu mingging duwe keku­watan gaib bisa kanggo nggusah ula, lan kayu awar-awar duwe kekuwatan gaib bisa kanggo nulak wisa.

Kayu pelet uga dianggep dadi pa­pane kekuwatan gaib lan lelembut watak becik. Wujude kayu, ules ireng murub lan dianggep duwe warna-warna khasiat. Jinis kayu pelet sing kawentar, kayata: segara wetan, pulas kembang, gandrung, sembur, lan kendhit. Pelet segara we­tan, warnane bintik-bintik ireng ing sa­watara panggonan, becik kanggo peng­gedhe. Pelet pulas kembang, warnane memper lulang macan loreng. Pelet gan­drung, wujude bunder gedhe, bisa nulak bebaya, gawe ngirit,uga bisa kanggo mikat atine wong liya. Pelet sembur, wujude cilik-cilik nanging akeh, becik kanggo njaga keslametan. Pelet ken­dhit, warnane pelet mubeng, becik kang­go nulak lelara, lll.

 

“Prunggu” Dianggep Sumber Kekuwatan Gaib

Bathara Kala

Bathara Kala

Ing jaman kabudayan prunggu-wesi kang ngrembaka antarane taun 100-500 M, kakek moyang Jawa wis akeh sing bisa ngasilake barang-barang prunggu, kayata kampak, jembangan, lan tambur. Barang-barang prunggu kasebut dianggep mi­nangka sumber kekuwatan gaib sarta kanggo kebutuhane tinamtu, kayata dita­buh ing upacara ngundang udan, ing wektu perang (kanggo nenambah sema­ngate prajurit), disimpen minangka ba­rang pusaka, utawa digunakake minangka maskawin (mahar).

Ing jaman iku, kepala suku/adat, bu­yut, lan dhukun, dianggep wong sekti. Marga disawang luwih mudheng ing bab mantra gaib, sarta akeh nyimpen barang-barang pusaka. Dene wong kuciwa/cacad (kayata wong cebol, wungkuk, wuta, ken­cet, lll), uga dianggep duwe kekuwatan gaib. Mula ing lingkungan jero kraton ana golongan abdi dalem palawijan (cebolan, jinjang raja) kang minangka nenambah kekuwatan magis tumraping raja, lan disawang bisa mbebayani lamun mang­gon ing njaba kraton.

Jaman Jawa-Hindhu, udakara taun 450 (katemune prasasti Tarumanagara ing Jawa Barat) engga taun 1525 M (ambruke Krajan Majapahit), mujudake jaman mekare kabudayan lan agama Hindhu (Trimurti), Budha, Tantrayana, sarta kapitayan liyane kang wis ana kawit jaman prasejarah. Wektu kuwi kapitayane wong Jawa marang bangsane lelembut tansaya bawera lan ngrembaka kanthi bentuk sing maneka werna. Luwih-luwih kapitayan Jawa-Hindhu wektu kuwi gam­pang kecampuran kapitayan liya (sin­kretisme).

Kajaba percaya marang wong sekti, manungsa Jawa ing jaman kawuri uga kuwawa mbedakake antarane sura (de­wa sing becik) lan asura (dewa kang ala). Manungsa Jawa tepung marang arane para dewa panguwasa alam kayata Surya (dewa srengenge), Candra (dewa mbulan), Bayu, Wayu, Maruta (dewa angin), Baruna (dewa laut), Agni (dewa geni), sarta dewa-dewa panguwasa keblat/lokapala, kayata Indra (pangu­wasa keblat wetan), Yama (panguwasa keblat kidul), Waruna (panguwasa keblat kulon), lan Kurawa (panguwasa keblat lor).

 

Tepung Marang Dewa Budha lan Lelembut

 Jembangan prunggu

Jembangan prunggu

Ing kapitayan agama Hindhu uga te­pung marang adege para “sakti” (gar­wane para dewa), kayata Uma (Parwati, Durga) garwane Siwa, Saraswati (gar­wane Brahma), Sri lan Laksmi (garwane Wisnu). Dewa Yama utawa Bathara Yamadipati uga dianggep minangka dewa tukang njabut nyawa.

Wong Jawa uga tepung marang dewa-dewa agama Budha sing disebut bharala lan bharali (dewa lan dewi). Ing antarane dewa Budha ana sing aran Bharala Wairocana (panguwasa Zenith). Kacritakake, Bharala Wairocana duwe wit suci sing bisa paring kamardikan (kemak­muran lan kabagjan) marang manungsa. Dewa-dewa agama Budha liyane kayata Dhyanibuddha Aksobhya (panguwasa keblat wetan), Ratnasambhawa (pangu­wasa kidul), Amitabha (panguwasan kulon), lan Amoghasiddha (penguwasa lor). Yen ing agama Hindhu tepung ma­rang “sakti”, ing agama Budha tepung marang “tara” (syamatara). Yaiku gar­wane Dhyani Bodhisatwa kanga ran Awa­lokiteswara (Padmapani).

Manungsa Jawa ing jaman kabudayan Jawa-Hindhu uga tepung marang mane­kawarna lelembut (dewa, setengah dewa, lll), kayata: Ganesa, Kala-Kali, gan­darwa-gandarwi, bhuta-bhuti, bhutakala, danawa, raksasa, daitya, ditya, wil, preta, pretadhama, pretasura, pretaraja, kin­nara-kinnari, pisaca, widyadhara, wida­dara-widadari, apsara-apsari, hani-ha­nitu, lll. Katrangane mangkene:

Ganesa: “dewa sirah gajah” putra­ne Dewa Siwa lan Dewi Parwati, ka­wen­tar minangka dewane “Ilmu pengeta­huan” lan “panglebur pepalang” uga di­sebut Bathara Gana, Ganapati, Gajahpati, Bathara Ekadanta, lan Wighneswara.

Kala lan Kali. Kala: uga disebut Rudra lan Bairawa (Lodra lan Berawa), wujud kanepsone dewa Siwa nalika nglebur jagad. Kali: uga disebut Durga utawa Ranini, wujud kanepsone Dewai Parwati, garwane Kala. Bhutakala: makhluk nggegirisi sing ngganggu ma­nungsa. Gandharwa: manungsa sete­ngah dewa, rajane disebut Gandharwa Raja. Gandharwi: arane gandharwa wa­don. Bhuta lan Bhuti: arane setan lanang lan wadon.

Raksasa: makluk nggegirisi, siyung dawa, rambut gimbal, nggawa gegaman gada lan peso gedhe. Tugase njaga regol candhi, recane kapentha ing candhi Si­ngasari (Malang). Raseksi: raseksa wa­don. Danawa: makluk nggegirisi, turune Dewi Danu. Daitya, Ditya, Wil: uga makluk jinis raseksa/buta. Preta, (Pre­tasura): makluk jinis lelembut. Preta­raja: rajane lelembut. Pretadhama: lelembut sing drajade asor, Pisaca: arane lelembut cebol (kurcaci).

Kinnara: manungsa awak manuk sirah manungsa, manggon ing suwarga (kahyangan) kagambar ing candhi Pram­banan, tugase nabuh unen-unen ing su­warga. Kinnari: arane Kinnara wadon. Widyadhara: lelembut setengah dewi, dianggep “dewane kawruh” (widya=kaw­ruh, dhara=nggawa), mekar dadi jeneng widadara (malaekat, lanang) lan wi­dadari (wadon), uga disebut dewakanya (wanita prawan). Apsara-Apsari. da­sa­namane Widadara-widadari. Rewange katelah Apsaricetika.

Hani-hanitu: tegese satru kang piala, ing basa Indonesia owah dadi “hantu”. Tembung “hani-hanitu” kajupuk saka ukara “mangkana hilang ni sahana ni hani-hanitu ni Jawadwipa”, werdine: lebure kabeh rerusuh lan satrune raja ing Pulo Jawa” (kajumput saka crita nalika Raja Airlangga dibantu Kanuruhan Puna­rottama lan Rakryan Kuningan Pu Niti kasil ngasorake Haji Wora-wari ing taun 1032 M/954 Saka).

 

Sumpah Sapatha

Wit waringin

Wit waringin

Ing Prasasti Waharu Kuti (Jaha) 762 Saka/17 Juli 840 M (ing penutup pra­sasti kang isi “sumpah sapatha” kanggo sing wani nglawan marang prentahe raja), uga akeh disebutake jenenge para dewa lan makhluk alus, kayata: Kusika, Gangga, Metri, Kurusya, Patanjala, Bha­tara Baprakeswara, Dhahyang Sata­srengga, Hyang Watu Lempar, Marapwi, Umalung, Karundungan, Wukir Sumbi, Sanghyang Susundara, Kujatan, Walam­bangan, I Gulasing, I Langumu, Patung­wan, Sanghyang I Mdang, Pamungwan, Kidukidul, Kamung, Hyang Tuwuhada, Tawihang, Kurawingan, Hyang Panga­wan. Kang rumeksa ing pratiwimandala sarta ing asta lokapala: Nandiswara, Mahakala, Napati, Raditya, Soma, Ang­gara, Buddha, Wrhaspati, Sukra, Sanes­cara, Rahu, Ketu, Aditya, Candra, Naksa­tra, Sambatsara, Kala, Mrtyu.

Saka cuplikan kasebut bisa kawruhan lamun arane para dewa lan bangsane lelembut kaya sing kasebut ing Prasasti Waharu Kuti iku gunggunge cukup akeh. Perkara “sapatha” (kutukan, sumpah, ipat-ipat) ing Prasasti Waharu Kuti iku disebutake (tegese): “Diandharake dening pendheta kang makili raja, sing sapa duwe kupiya ngogreh-ogreh parentah lan putusane raja, bakal diblebegake ing banyu, dipakakake baya, yen menyang sawah kesamber bledheg, kacidra de­wata, yen lelungan bakal nandhang kaci­lakan, bakal ditubruk macan, bakal di­sempal-sempal buta…lst”.

(Ana Candhake)

 

Kapitayan Jawa Marang Lelembut (1):

Kapitayan Jawa Marang Lelembut (1):

Anyar Katon, Flash, Kebatinan | Posted by | August 21, 2015

Pamekaran Saka Jaman Prasejarah Gunung Merapi ing Sleman, DIY Purwaka (1) “Ingsun (Allah) kang wis nyipta jin sadurunge (Adam) sa

Sapepake

Miyak Misteri “Mantra” ing Pustaka Kuna (1)

Anyar Katon, Kebatinan | Posted by | June 29, 2015

Pustaka kuna iku mujudake dokumen budaya kang isine kebak dening bahan (data) lan katrangan ngenani pemikiran, pangrasa, lan mane­ka kawruh

Sapepake

Ngupadi Urip Becik Sarta Selaras Karo Alam Sawegung

Ngupadi Urip Becik Sarta Selaras Karo Alam Sawegung

Anyar Katon, Flash, Kebatinan | Posted by | May 26, 2015

Raja Marnakkok Naipospos menehi restu marang saweneh Ibu Saliyane ing Pulo Jawa, tradhisi budaya spiritual sing lelandhesan marang keari

Sapepake

Piwelinge Jaka Tarub Amrih Kahananing Praja Manggih Kamulyan

Piwelinge Jaka Tarub Amrih Kahananing Praja Manggih Kamulyan

Anyar Katon, Kebatinan | Posted by | January 20, 2015

Sendhang kamulyan Ing wewengkon Kulonprogo Propinsi Daerah Istimewa Yogyakarta akeh tinemu sendhang. Salah sijine yaiku Sendhang Kamulya

Sapepake

Page 1 of 512345