Riwayate Para Adipati Pakualaman (1):
Diposting oleh : Administrator
Kategori: Anyar Katon - Dibaca: 76 kali

Pangeran Natakusuma Jumeneng Minangka KGPAA Paku Alam I

Sesebutan jeneng “Paku Alam” iku awale mujudake salah sawijining asma dalem Sultan Hamengku Buwana I (Pa­ngeran Mangkubumi), nata ing Kasulta­nan Ngayogyakarta rikala isih ing kaha­nan paprangan mungsuh Kumpeni Wa­landa. Sawise Sultan Hamengku Buwana I seda (24 Maret 1792), asma Paku Alam banjur nunggak semi diagem dening sawenehe putra dalem Sultan Ha­meng­ku Buwana I kang asma Bendara Pange­ran Harya (BPH) Natakusuma nat­kala pan­jenengane jumeneng pangeran adipati ing Kadipaten Pakualaman.

BPH Natakusuma (Paku Alam I) pancen mujudake cikal bakal dumadine praja Kadipaten Pakualaman ing Nga­yog­­yakarta Dene riwayate para nata (pangeran adipati) kang jumeneng ing Kadipaten Pakualaman wiwit KGPAA (Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Arya) Paku Alam I tekan KGPAA Paku Alam X (kang saiki jumeneng) sacara ringkes kaandharake ing ngandhap iki.

 

1. KGPAA Paku Alam I (Jumeneng 29 Juni 1812-19 Desember 1829)

KGPAA Paku Alam I miyos tanggal 21 Maret 1764 kanthi asma Raden Mas (RM) Surjadi, putra dalem Sultan Ha­meng­­ku Buwana I kang angka telu kala­wan ibu Raden Ayu Srenggawati. Tum­rap kabeh para putra lan putri dalem Sultan Hamengku Buwana I, RM Surjadi iku tiba putra urutan sing kaping 11. Sawise ngancik diwasa, pener ing taun 1780 RM Surjadi kaparingan kalengga­han gelar asma BPH Natakusuma.

BPH Natakusuma jumeneng adipati jalaran disengkuyung dening Pemerintah Krajan Inggris kang wektu kuwi (taun 1811) kasil nguwasani Pulo Jawa lan ngre­­but panguwasane Pemerintah Hin­dia Belanda. Pemerintah Inggris sing kebawah panguwasane Gubernur Letnan Thomas Stamford Raffles iku misudha BPH Natakusuma minangka pangeran adipati (raja cilik) amarga disawang ka­gu­ngan labuh labet gedhe marang Pemerintah Krajan Inggris.

Liwat Prajanjen Politik tanggal 17 Maret 1813, BPH Natakusuma kanthi sacara resmi wini­sudha minangka Pa­ngeran Mardika kanthi gelar Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Arya (KGPAA) Paku Alam Natakusuma. Jume­neng dalem wis di­leksanani ing tanggal 29 Juni 1812. Sabak­dane kuwi gelar KGPAA Paku Alam banjur resmi diagem lan diterusake dening para putra wayah keturunan Sri Paku Alam kang ing tembe jumeneng minangka pangeran adipati ing Kadipaten Pakualaman.

Dhaerah panguwasa dalem KGPAA Paku Alam nyakub marang saweneh kemantren (onderdistrik) kang ana ing jero wilayah kutha Ngayogyakarta kang saiki katelah wilayah Kecamatan Paku­alaman, sarta katambah sadawane dhae­rah pesisir ing laladan Karang Ke­muning (Adikarta) kang dununge ing wilayah bageyan kidul kulon Kasultanan Ngayogyakarta, wiwit wates Kali Praga tekan Kali Bagawanta, kang nyakub patang distrik, yaiku Distrik: Galur, Ta­wangharja, Tawangsoka, lan Tawang­karta. Saiki mlebu laladan Kabupaten Kulon Progo.

KGPAA Paku Alam I uga diangkat dening gubernur Inggris TS Raffles minangka wali dalem Sultan Hamengku Buwana IV ing antarane taun 1814-1820. Jalaran nalika kawisudha nata ing Ngayogyakarta, wektu kuwi Sri Sultan HB IV kegolong isih timur, udakara lagi yuswa 10 taun. Nanging tugas minangka wali iku bisa diarani winates banget sabab kudu ditata bareng kalawan Gusti Kangjeng Ratu Ageng (eyang dalem) lan Gusti Kangjeng Ratu Kencana (ibu dalem) Sultan Hamengku Buwana IV, sarta katambah warangka dalem Patih Danureja III.

Sawise Pemerintah Inggris oncat saka Jawa, lan Pulo Jawa bali dikuwasani maneh dening Pemerintah Hindia Be­landa, ing tanggal 7 Maret 1822 sacara resmi BPH Natakusuma dikukuhake (diwisudha maneh) dening Pemerintah Hindia Belanda minangka KGPAA Paku Alam I. sawise ngasta paprentahan udak­ara 16 taun, KGPAA Paku Alam I muru­ding kasidan jati rikala tanggal 19 De­sem­­ber 1829. Kasarekake ing makam Hastana Kotagede Yogyakarta, nilar putra cacah 11 kakung lan putri.

KGPAA Paku Alam I banget tumemen sarta marsudi mring luhuring kabudayan Jawi. Uga paham perkara pulitik, hukum lan tata kaprajan. Rikala sugenge, ma­rang para putra lan sentana Sri Paku Alam I tansah paring wewarah ing baba­gan maneka warna sesurupan lan ngel­mu tata kaprajan. Sri Paku Alam uga re­men nyinau perkara agama kanthi nim­bali guru agama, sarta paring pa­nyengkuyung murih mekar lan ngrem­bakane praja Pakualaman ing babagan kabudayaan lan kesenian, utamane bab kagunan seni beksa. Serat anggitan dalem sing kawentar yaiku Kitab Kyai Sujarah Darma Sujayeng Resmi (gegu­ritan), Serat Jati Pusaka (sastra suci), Serat Rama, sarta Serat Piwulang (we­wa­rah budi luhur).

 

2. KGPA Paku Alam II (31 Desember 1829-23 Juli 1858)

Raden Tumenggung (RT) Natadining­rat kang miyos ing tanggal 25 Juni 1786 ing Yogyakarta iku putra dalem KGPAA Paku Alam I kang dhawah pembayun. Ing taun 1814 RT Natadiningrat diwisu­dha minangka BPH Suryaningrat (pange­ran pati). Sawise Sri Paku Alam I seda, ing tang­gal 31 Desember 1829 BPH Surya­ningrat diwisudha minangka KGPA Surya­ningrat. Liwat kontrak politik taun 1831, 1832 lan 1833 karo Pemerintah Hin­dia Belanda, KGPA Suryaningrat nuli diku­kuhake minangka KGPA Paku Alam II.

KGPA Paku Alam II kawentar minang­ka seniman lan sastrawan. Ing jaman panguwasa dalem akeh ngrembakake kabudayan sarta njejegake Kadi­paten Pakualaman minangka pun­jering kesenian. Bebarengan klawan ingkang rama, KGPA Paku Alam II nate nyerat Serat Bara­tayuda lan Serat Dewaruci. Seni musik lan drama modern uga nate digelar lan ditepungke kanggo masyarakat Yogyakarta. Taun 1831, Sri Paku Alam II mbangun mes­jid Pura Pa­ku Alam, lan nitahake “Sing sapa mlebu mesjid, dak jaluk supaya memasuh dhiri utawa sesuci eng­ga resik, sarta melu njaga kare­sikane mesjid kanthi nyapu seram­bi mesjid lan platarane.”

KGPA Paku Alam II kagungan putra kabeh gunggung 16, dene putra saka garwa padmi ana pa­pat. Rikala pinuju lenggah jume­neng minangka adipati, putra pambajeng dalem kang asma GPH Suryaputra tetela ndhisiki seda. Putra kapin­dho, asma GPH Sur­yaningrat, rada keganggu enge­tane marga kejeron ngangsu kawruh ngelmu mistik. Dene putra katelu, asma GPH Nata­ningpu­rang, uga ndhisiki seda ing taun 1857. Mula putra kang angka papat, asma GPH Sasraningrat,  kagadhang-gadhang banget minangka pewaris dhampar keprabon Kadipaten Pakualaman. KGPA Paku Alam II seda tanggal 23 Juli 1858 sawise ngasta pa­ngu­wasa udakara 30 taun lawase. Kasa­rekake ing makam Hastana Kotagede Yogyakarta.

 

3. KGPAA Surya Sasraningrat I/Paku Alam III (19 Desember 1858-17 Oktober 1864)

 

Sri Paku Alam IIImiyos tanggal 20 Desember 1827 kanthi asma GPH Sasraningrat, ingkang rama KGPA Paku Alam II lan Ibu Gusti Kanjeng Ratu (GKR) Ayu. Sawise KGPA Paku Alam II seda (23 Juli 1858), nuli ing tanggal 19 De­sember 1858 GPH Sasraningrat kawi­sudha minangka pangeran pati kanthi gelar KGPA Surya Sasraningrat. Pindha  ingkang rama, KGPA Surya Sasraningrat uga kepilut banget  marang kabudayaan lan kasusastran. Panjenengane kober nganggit serta kasusastran, kayata Serat Darma Wirayat, Serat Ambiya Yusup, lan Serat Piwulang.

KGPA Surya Sasraningrat seda ing tanggal 17 Oktober 1864, rikala yuswa 37 taun lan para putra-putrine isih cilik-cilik, saengga durung ana kang pantes nggumanteni minangka adipati. KGPA Surya Sasraningrat kasarekake ing Hastana Kotagedhe Yogyakarta. Nganti titi wanci seda, KGPA Surya Sasraningrat sacara resmi durung kober ngagem gelar KGPA Paku Alam III, sabab durung ngancik yuswa 40 taun. Manut paugeran ing Kadipaten Pakualaman, gelar Paku Alam lagi bisa diagem dening panguwasa Kadipaten Pakualaman sawise yuswa 40 taun.

Rikala sugenge, KGPA Surya Sas­traningrat kagungan putra-putri cacah 10. Salah sawijining putrane KGPA Surya Sastraningrat kang asma KPH Surya­ningrat kagungan putra kakung kang sesilih RM Suwardi Suryaningrat kang ing tembe kawentar kanthi asma Ki Hajar Dewantara, sawijining tokoh Nasional kang ngedegake Perguruan Taman Siswa lan mujudake Menteri Pendidikan Republik Indonesia kang kapisan.

(Ana Candhake)

 

Berita Terkait

Samak Minggu Ini

img

img

Sumber Semangat

Brubah lan tangi luwih edi banget tinimbang meneng lan mung ngimpi tanpa nindakake apa-apa.

Klik

Pejabat Lomba Mangan Krupuk

Pengetan dina Ulang Taun Kamardikan RI ing ngendi-endi ditindakake kanthi maneka acara lan lomba. Semono uga ing Pemkot Semarang. Mung sing rada beda, sing dadi pesertane ing kene yakuwi pejabat-pejabat Pemkot lan DPRD, Kapolres, Danlanal lan Dandim. Katon ing gambar sawenehing pejabat kanthi kebak semangat lan cepet-cepetan melu lomba mangan krupuk kang digelar ing Balai Kota Semarang. (d/ist)***

Pethilan

Niyate Panitia Angket DPR marang KPK konangan

Sapinter-pintere mbungkus tai, wusana mambu uga

Gegandhengan klawan Merah Putih kang kuwalik, Malaysia resmi njaluk ngapura

Kok dibolan-baleni terus ya?

Ana kampanye anti korupsi liwat gambar kartun

Saking lucune koruptor kita